Burgerschap in de praktijk: dagelijkse momenten in de klas

10 maart 2026

Deze blog is geschreven door: Arie van de Vrie

In de eerdere blogs stonden schurende gesprekken centraal in het voortgezet onderwijs: gesprekken die vastlopen, emoties oproepen en vragen om begeleiding. Maar schurende gesprekken ontstaan niet pas in de brugklas. Ze beginnen veel eerder. Ook in het basisonderwijs, vaak in kleine, alledaagse momenten.

In groep 8 van basisschool De Toermalijn draait de les die ochtend om sociale vaardigheden. De sfeer is ogenschijnlijk rustig, tot een jongen herhaaldelijk zijn klasgenoten onderbreekt. Zinnen worden afgekapt, handen schieten gefrustreerd omhoog, blikken worden uitgewisseld. Er ontstaat ongemak, niet alleen bij de kinderen, maar ook bij de leerkracht. Het gesprek schuurt. De vraag dringt zich op: is dit ‘storend gedrag’, of juist een kans voor burgerschap?

Wanneer het schuurt in het klein

Leerkracht Iris herkent het patroon. De groep worstelt met respectvolle communicatie. Leerlingen reageren op elkaar met grote woorden: “Je moet respect tonen!” Maar wanneer Iris doorvraagt, blijft het stil. Wat betekent respect eigenlijk, in deze situatie, in dit moment?

Juist hier ontstaat een schurend gesprek, al is het minder luid dan bij maatschappelijke thema’s. Het schuurt omdat grenzen geraakt worden, omdat gevoelens meespelen en omdat kinderen nog zoeken naar woorden voor wat ze ervaren. Iris merkt dat ze kan kiezen: de les voortzetten en het gedrag corrigeren, of het moment benutten.

Ze kiest voor dat laatste.

Burgerschap in de les: van correctie naar oefening

Iris maakt het ongemak expliciet. Ze benoemt wat ze ziet gebeuren en kondigt een korte onderbreking van de les aan. Niet om te straffen, maar om te onderzoeken. Wat volgt is geen theoretische uitleg over burgerschap, maar een praktische oefening.

Samen met de klas:

• verzamelen de leerlingen voorbeelden van respectvol en onrespectvol gedrag;
• oefenen ze rollen in korte dialogen, waarbij luisteren centraal staat;
• reflecteren ze op hoe het voelde om te spreken, en om niet meteen te reageren.

Wat begon als een schurende situatie, verandert in een gezamenlijk leerproces. Leerlingen ontdekken dat respect niet vanzelfsprekend is, maar iets wat je oefent. Ze ervaren hoe het is om begrensd te worden, en hoe het voelt om ruimte te krijgen.

Wat leerlingen hier leren

In deze oefening leren de kinderen meer dan sociale vaardigheden. Ze oefenen fundamentele burgerschapscompetenties, zoals:

• grenzen aangeven zonder te escaleren;
• feedback geven en ontvangen;
• samen zoeken naar oplossingen die voor de groep werken.

Het schurende gesprek wordt niet vermeden, maar begeleid. En juist daardoor zakt de spanning. Er ontstaat begrip, en zelfs opluchting: zo kunnen we dit dus ook doen.

Waarom dit burgerschap is

Burgerschap gaat niet alleen over grote, abstracte thema’s zoals politiek, democratie of mediawijsheid. Het zit juist in het dagelijks samenleven in de klas. In communicatie die misloopt. In conflict en herstel. In empathie en reflectie.

Door schurende momenten serieus te nemen, laat Iris zien dat burgerschap geen aparte les is, maar verweven is met gedrag, relaties en interacties. De klas wordt een oefenplek voor hoe we met elkaar omgaan — nu en later.

Doe-tip

Start elke week met een korte burgerschapscheck-in: één vraag waarop leerlingen reflecteren op hun gedrag in de groep. Bijvoorbeeld:
“Waar ben je deze week trots op in onze groep?”

Zo normaliseer je reflectie en maak je ruimte voor kleine schurende momenten voordat ze groot worden.

Slot

Burgerschap leeft in elke klas, elke dag. Niet alleen in lessen over maatschappij, maar juist in de kleine, schurende gesprekken die vragen om aandacht. Wie die momenten durft te zien als leerkansen, brengt burgerschap van theorie naar praktijk.