Burgerschap in het onderwijs: wat het is, waarom het ertoe doet en hoe het leeft in de klas

21 februari 2026

Burgerschapsonderwijs: visie, kerndoelen en samenhang

Burgerschap is geen vrijblijvende opdracht meer. De wet vraagt van scholen een heldere visie op burgerschap én een doelgerichte, samenhangende uitvoering daarvan. Toch ervaren veel scholen de opdracht als abstract. Wat moet er precies? Waar begin je? En hoe zorg je dat het méér wordt dan een los project of een apart vak?

Kerndoelen: richtinggevend, maar nog niet formeel

Inmiddels zijn er voor burgerschap (concept)kerndoelen ontwikkeld. Deze kerndoelen hebben nog geen formele wettelijke status, maar ze geven wél belangrijke richting en zullen naar verwachting op korte termijn door de Tweede Kamer worden goedgekeurd. De verwachting is dat vanaf 1 augustus 2027 een implementatiefase start, en dat de inspectie vanaf 1 augustus 2030 zal toezien op de uitvoering ervan.

De kerndoelen maken concreter wat leerlingen zouden moeten kennen, begrijpen en kunnen op het gebied van democratie, rechtsstaat en samenleven in diversiteit. Ze geven scholen meer houvast, zonder de professionele ruimte weg te nemen.
Belangrijk om te benadrukken:

• De kerndoelen zijn richtinggevend.
• De wettelijke opdracht blijft leidend.
• Scholen hebben ruimte om burgerschap in te vullen op een manier die past bij hun visie en leerlingpopulatie.

Juist de eigen schoolvisie helpt daarbij. Wanneer burgerschap wordt verbonden aan de kernwaarden van de school, ontstaat er een natuurlijke samenhang. Zo blijf je dichtbij jezelf én dichtbij de wet.

De wettelijke kern: samenhang en doelgerichtheid

De wet stelt twee belangrijke eisen: samenhang en doelgerichtheid.

1. Samenhang
   Burgerschap moet samenhangend worden aangeboden. Het ‘afvinken’ van burgerschap binnen één vak is dus niet voldoende. Natuurlijk mag je een apart vak burgerschap aanbieden, maar dat kan nooit het enige zijn. Alle vakken, van Nederlands tot wiskunde en van techniek tot kunst, kunnen en moeten bijdragen aan burgerschapsvorming. Denk aan het leren beargumenteren bij Nederlands, het bespreken van ethische dilemma’s bij biologie of het analyseren van maatschappelijke vraagstukken bij geschiedenis.
2. Doelgerichtheid
   Er moet sprake zijn van bewuste keuzes, concrete leerdoelen en een duidelijke opbouw. Wat leren leerlingen in leerjaar 1? Hoe verdiept dat zich in leerjaar 3? En wat beheersen ze wanneer ze de school verlaten?

   Samenhang + doelgerichtheid = een sterke leerlijn.

Een doorlopende leerlijn, gebaseerd op de kernwaarden van de school én de visie op burgerschap, vormt daarvoor een logische start. Burgerschap wordt dan geen losse activiteit, maar een doordachte ontwikkeling door de hele schoolloopbaan heen.

Burgerschap als oefenplaats

Maar burgerschap speelt zich niet alleen af in het curriculum. Het moet zichtbaar zijn in de schoolcultuur. Het gaat niet alleen om wat er in lessen gebeurt, maar ook om hoe er wordt omgegaan met verschillen, conflicten, inspraak en verantwoordelijkheid.

Het eerste kerndoel voor burgerschap benoemt dit expliciet: de school is een oefenplaats voor democratie. Leerlingen moeten kunnen oefenen met het vormen en uiten van een mening, met luisteren naar anderen, met het hanteren van verschillen en met het dragen van verantwoordelijkheid. En dat begint bij gesprekken.

Het allerbelangrijkste in burgerschapsonderwijs zijn de gesprekken die gevoerd worden. Niet de perfecte lesbrief, niet het mooie projectplan, maar de echte dialoog in de klas. Gesprekken waarin leerlingen leren hun standpunt te onderbouwen. Gesprekken waarin ze geconfronteerd worden met andere perspectieven. Gesprekken die soms schuren. Hierover publiceerden we eerder deze blog! Waarin docent Sabine uitlegt hoe zij dat doet en waar zij mee worstelt.

Juist die schurende gesprekken zijn van grote waarde. Wanneer leerlingen ervaren dat meningsverschillen er mogen zijn – en dat je respectvol kunt blijven, ook als je het fundamenteel oneens bent, oefenen ze met democratische vaardigheden. Dat vraagt iets van docenten: veiligheid creëren én ruimte laten voor spanning. Duidelijke kaders stellen én open blijven voor verschillende opvattingen.

Een school die bewust werkt aan haar rol als oefenplaats, investeert daarom niet alleen in lesmateriaal, maar ook in professionalisering. Hoe begeleid je een gesprek over gevoelige thema’s? Hoe ga je om met polarisatie? Hoe zorg je dat alle stemmen gehoord worden? Dit vraagt om ondersteuning, reflectie en gezamenlijke afspraken binnen het team.

Waarom burgerschap op school?

De kern van burgerschap draait om democratie en diversiteit. Burgerschapsonderwijs heeft als doel leerlingen te ontwikkelen tot actieve, betrokken en kritische burgers.
In de wet worden drie democratische basiswaarden expliciet genoemd:

• vrijheid
• gelijkwaardigheid
• solidariteit

School is bij uitstek de plek om met deze waarden te oefenen. Leerlingen ontwikkelen kennis van de democratische rechtsstaat, leren eigen opvattingen vormen én leren omgaan met andere opvattingen. Daarbij wordt steeds de verbinding gelegd tussen hun eigen leefwereld en grotere maatschappelijke en mondiale vraagstukken.

Burgerschap is daarmee geen extra taak bovenop het bestaande onderwijs. Het is een manier van kijken naar onderwijs. Een manier van werken. Een gezamenlijke verantwoordelijkheid van het hele team.

Wil je eens doorpraten over hoe jullie school burgerschap samenhangend en doelgericht kan vormgeven? Ik denk graag met je mee. Neem contact op en we plannen snel een (online) gesprek. Dan verkennen we samen welke stappen nodig zijn om te komen tot krachtig, doordacht en samenhangend burgerschapsonderwijs.