25 jaar na 9/11: de docent als sleutel tot een veilige schoolcultuur

Deze blog is geschreven door onze trainer: Gökhan Özkan

Afgelopen week was het 25 jaar geleden dat de aanslagen op de Twin Towers plaatsvonden. Ik was toen zeventien jaar en student op de mbo waar ik nu zelf werk als docent. Terwijl ik zelf nog aan het ontdekken was wie ik was, leek de buitenwereld daar ineens een uitgesproken mening over te hebben. Als ik nu nadenk over het belang van een veilige schoolcultuur en bekwame docenten, kom ik vaak terug bij die jongen van zeventien.

Tot dat moment had ik nog nooit van jihad gehoord. Cihat (Jihad in het Turks) was voor mij gewoon een Turkse naam. Nu hoorde ik het woord in de context van een ‘heilige oorlog’. In de berichtgeving en het debat volgden woorden als fundamentalisme, islamisme en ‘botsing der culturen’. Ze bestonden al, maar kwamen nu mijn wereld binnen. Via de Nederlandse media leerde ik een islam kennen die nauwelijks leek op het geloof waarmee ik thuis was opgegroeid. Het voelde als een andere religie, maar wel met dezelfde naam. En kennelijk moest ik daar iets mee.

Na 9/11: opgroeien met polarisatie en beeldvorming

Ik voelde de druk om afstand te nemen van aanslagen en opvattingen waarmee ik niets te maken had. Soms voelde het alsof ik daarmee ook afstand moest nemen van mijn eigen achtergrond. Mijn beste vrienden heetten Vincent en Steven, maar ineens was ik niet goed geïntegreerd. Ook dat woord was nieuw voor me.
Ik lag onder een vergrootglas als onderdeel van een groep waarmee ik me niet identificeerde. Terwijl ik vooral bezig was volwassen te worden. Terugkijkend denk ik dat daar een belangrijke kiem voor mijn keuze voor het onderwijs ligt. De polarisatie die ik daarna ervoer, gaf uiteindelijk de doorslag. Ik wilde jongeren helpen zich uit te spreken, te relativeren, naar elkaar te luisteren en zich in een ander te verplaatsen. Misschien zelfs een beetje meer van elkaar te houden. Allemaal dingen waarin je kunt groeien.
Ik weet hoe belangrijk dat is. Het scheelde weinig of ik had mijn erkenning en waardering op straat gezocht. Later, toen ik een tijd op kantoor werkte, merkte ik hoe de voortdurende stroom nieuws en headlines me boos en onverschillig kon maken. Hoe gemakkelijk je kunt verharden als je telkens het gevoel krijgt dat je er niet bij hoort.

Polarisatie onder jongeren: kijk achter de uitspraak

Achter iedere uitspraak zit een jongere. Daar kan ook een voedingsbodem voor radicalisering ontstaan. En daarmee bedoel ik niet automatisch islamitische radicalisering. Juist die bijna vanzelfsprekende koppeling heeft me altijd geraakt. Verharding kan allerlei richtingen uitgaan: naar jihadistische of extreemrechtse ideeën, naar
vijanddenken in complotgroepen of vrouwenhaat in delen van de manosfeer. Ook rond vaccinaties hebben we gezien hoe discussies kunnen verharden. Kritiek of twijfel is op zichzelf natuurlijk geen radicalisering. Zorgelijk wordt het wanneer andere perspectieven verdwijnen en ontmenselijking of geweld aanvaardbaar gaan lijken.

Jongeren nemen die wereld mee ons lokaal in. Inclusief de filmpjes, verontwaardiging en zekerheden uit hun online omgeving. En daar zitten wij dan, met onze lesvoorbereiding. Het gesprek komt zelden precies op het moment dat het in ons programma past.
Toch ligt juist daar onze pedagogische opdracht. Achter een ongenuanceerde uitspraak zit een jongere die iets probeert te begrijpen, ergens bij wil horen of erkenning zoekt. Die verdient een docent die doorvraagt én grenzen stelt. ‘Wat bedoel je precies?’ ‘Waar heb je dat gehoord?’ ‘Hoe zou dit klinken voor iemand over wie je het hebt?’

Een veilige schoolcultuur begint bij burgerschap in de klas

Daarom is iedere docent burgerschapsdocent. We begeleiden kinderen naar volwassenheid en helpen de volgende generatie burgers opgroeien. Dat gebeurt tijdens economie, Nederlands en praktijklessen, in de gang en bij een botsing tussen klasgenoten.
Onze klas is een oefenplaats voor de samenleving. Hier kunnen jongeren leren stevig van mening te verschillen en toch samen verder te gaan. Hier oefenen ze met luisteren, bronnen onderzoeken en een standpunt bijstellen. Multiperspectiviteit wordt concreet wanneer je samen vraagt: wiens verhaal horen we, welk perspectief ontbreekt en wat doet dat met ons oordeel?

Dat vraagt professionele, bekwame docenten. Mensen die hun vak beheersen, de actualiteit volgen en gesprekken zorgvuldig begeleiden. Die hun eigen aannames onderzoeken en niemand tot woordvoerder van een hele bevolkingsgroep maken. Die ruimte bieden voor vragen, terwijl ze duidelijk blijven over gelijkwaardigheid en respect. Dat vakmanschap vraagt ook dat we zelf blijven leren. Neem een les op, laat een collega meekijken en bespreek een gerichte observatievraag. Wanneer sloeg nieuwsgierigheid om in verdediging? Wat deed mijn reactie? Hoe had ik het gesprek kunnen openen? Zo helpen we elkaar kantelmomenten herkennen en jongeren bij de schoolcultuur betrokken houden. Daar moeten scholen tijd en steun voor organiseren.
Want wat een waardevolle en eervolle taak hebben we. Wij mogen jongeren helpen woorden te vinden voor wat hen bezighoudt. Laten ervaren dat zij erbij horen, zonder dat iemand anders daarvoor buiten hoeft te staan. En ontdekken dat een ander begrijpen je eigen wereld groter maakt.

Als ik terugdenk aan die jongen van zeventien, weet ik hoeveel dat kan betekenen. Misschien merk je als docent niet meteen wat jouw vraag, aandacht of vertrouwen teweegbrengt.

Maar iets betekenen in de ontwikkeling van een jongere: die voldoening is onbetaalbaar.