Waarom zou ik mijn best doen voor school?

Over straatcultuur, burgerschap en het voeren van schurende gesprekken

Gökhan Özkan – 18 juni 2026

“Waarom zou ik mijn best doen voor school?”

Ik hoor die vraag regelmatig van leerlingen. Niet altijd boos. Niet altijd uitdagend. Soms gewoon oprecht.

En juist daarom raakt die vraag me.

Want achter deze ene zin schuilt vaak iets groters. Waarom zou een jongere investeren in een wereld waarin hij steeds opnieuw het gevoel krijgt tekort te schieten? Waarom zou je je verbinden aan school als je daar vooral ervaart wat je niet kunt, niet begrijpt of nog niet bent?

In mijn workshops over straatcultuur spreek ik veel docenten die worstelen met gedrag van leerlingen. Een grote mond. Grenzen opzoeken. Weinig motivatie. Snel in de weerstand. Het zijn herkenbare situaties in veel klaslokalen.

Maar hoe langer ik met docenten over straatcultuur, gedrag en motivatie praat, hoe sterker ik ervan overtuigd raak dat we niet alleen naar de leerling moeten kijken. En ook niet alleen naar straatcultuur.

We moeten óók eerlijk durven kijken naar de aantrekkelijkheid van onze eigen schoolcultuur.

Als je thuis opgroeit in een omgeving waar andere normen en waarden gelden, waar een andere taal wordt gesproken of waar ouders simpelweg niet goed weten hoe de schoolcultuur werkt, dan begint de wedstrijd niet voor iedereen op dezelfde plek.

Ik weet als kind van gastarbeiders hoe het is om voortdurend te moeten schakelen tussen verschillende werelden.

Thuis golden andere regels dan op school. Er werd anders gesproken. Er werd anders gekeken naar autoriteit, succes, emoties en toekomst. Niet omdat mijn ouders mij niet wilden helpen, maar omdat zij die wereld zelf niet kenden.

Voor veel jongeren geldt iets soortgelijks.

Voor kinderen uit gezinnen met een lage sociaaleconomische positie. Voor jongeren van gescheiden ouders die thuis vooral bezig zijn met overleven. Voor leerlingen die weinig steun ervaren of nooit hebben geleerd hoe de ongeschreven regels van school werken.

We verwachten dat leerlingen reflecteren, plannen, samenwerken, feedback geven, vragen stellen, keuzes uitleggen en hun mening onderbouwen. We vragen ze om woorden te geven aan hun gedrag, hun leerproces en hun toekomst.

Maar wat als je dat thuis nooit hebt gezien?

Wat als je al vanaf groep 7 ervaart dat je niet bij de besten hoort? Dat je Cito-score bepaalt welk hokje bij jou past? Dat cijfers vooral zichtbaar maken wat je nog niet kunt?

Dan kan een straatcultuur een aantrekkelijke leefwereld worden.

Niet omdat een straatcultuur beter is. Maar omdat jongeren daar soms wél ervaren wat ze op school missen.

Status.
Erbij horen.
Autonomie.
Erkenning.
Het gevoel competent te zijn.

Soms is één stoere actie genoeg om aanzien te krijgen van leeftijdsgenoten. Eén moment van lef levert dan meer waardering op dan wekenlang je best doen in de klas.

Dat is een ongemakkelijke constatering. Maar precies daarom moeten we het erover hebben.

Schurende gesprekken horen bij burgerschap

In het onderwijs praten we veel over burgerschap. Vaak gaat het dan over democratie, maatschappelijke thema’s, vrijheid, gelijkheid en respect. Allemaal belangrijk.

Maar burgerschap begint óók in het alledaagse contact tussen docent en leerling.

In de gang.
Tijdens een conflict.
Bij een grens.
Na een brutale opmerking.
Op het moment dat een leerling zegt: “Waarom zou ik?”

Juist daar ontstaan de schurende gesprekken die ertoe doen.

Want burgerschap is niet alleen leren hoe de samenleving werkt. Burgerschap is leren deelnemen aan die samenleving. Ook wanneer het ongemakkelijk wordt. Ook wanneer waarden botsen. Ook wanneer een leerling taal, gedrag of overtuigingen meeneemt die niet vanzelf passen binnen de schoolcultuur.

Dat vraagt van docenten dat we grenzen stellen én blijven verbinden. Dat we corrigeren zonder te vernederen. Dat we het gesprek aangaan zonder alles goed te praten.

Een schurend gesprek is geen preek. Het is ook geen strijd om macht. Het is een pedagogisch moment waarin je samen onderzoekt: wat gebeurde hier, wat betekent dit voor de ander en welke keuze heb je nu te maken?

Dáár wordt burgerschap geoefend.

Relatie, autonomie en competentie

Jongeren die zich aangetrokken voelen tot straatcultuur zoeken vaak niet iets vreemds. Ze zoeken iets menselijks.

Ze zoeken relatie: ergens bij horen.
Ze zoeken autonomie: invloed hebben op hun eigen leven.
Ze zoeken competentie: voelen dat ze iets kunnen.

Precies daar sluit het CAR-model van Luc Stevens op aan: competentie, autonomie en relatie.

Dat model is geen theoretisch extraatje. Het is misschien wel een van de belangrijkste pedagogische opdrachten van deze tijd.

Als jongeren verbondenheid zoeken, moet school een plek zijn waar ze zich gezien voelen.
Als jongeren autonomie zoeken, moeten wij ruimte geven binnen duidelijke kaders.
Als jongeren behoefte hebben aan succes, moeten wij zorgen dat ze dat succes ook daadwerkelijk ervaren.

Niet pas na tien weken.
Niet alleen aan het einde van een periode.
Niet pas wanneer het rapport mee naar huis gaat.

Maar het liefst iedere les.

Maak succes zichtbaar in de klas

Als docentcoach zit ik regelmatig achterin een lokaal. Ik zie vaak mooie lessen, betrokken docenten en leerlingen die best willen werken. Maar ik zie ook hoe lessen soms eindigen als een nachtkaars.

Leerlingen zijn bezig, de bel gaat en de docent roept nog snel:

“Goed gewerkt allemaal, het huiswerk staat op Magister.”

En weg is het moment.

Terwijl juist aan het einde van de les zoveel pedagogische en didactische winst te behalen is.

Stop tien minuten eerder. Haal samen op wat er geleerd is. Laat leerlingen benoemen wat beter ging dan vorige keer. Geef feedback op proces én inhoud. Maak zichtbaar welke stappen zijn gezet.

Laat leerlingen ervaren:

“Ik kan dit.”
“Ik groei.”
“Ik hoor hier.”

Dat is niet alleen didactiek. Dat is burgerschap.

Want een leerling die leert reflecteren, luisteren, oefenen, omgaan met feedback en verantwoordelijkheid nemen, oefent precies de vaardigheden die nodig zijn om mee te doen in de samenleving.

School als oefenplaats voor wie je wilt worden

Burgerschap gaat niet alleen over maatschappelijke vraagstukken of politieke kennis. Het gaat over leren omgaan met verschillen. Over jezelf leren uitdrukken. Over je aanpassen zonder jezelf te verliezen. Over ontdekken wie je bent, waar je voor staat en welke bijdrage je wilt leveren.

En dat vraagt iets van ons als onderwijsprofessionals.

In een tijd waarin jongeren niet alles vanzelfsprekend van huis uit meekrijgen, snel worden afgerekend en vaak moeten schakelen tussen verschillende werelden, moet school meer zijn dan een plek waar cijfers worden gegeven.

School moet een oefenplaats zijn.

Een plek waar jongeren mogen botsen, herstellen, oefenen, leren en groeien. Een plek waar schurende gesprekken niet worden vermeden, maar pedagogisch worden benut. Een plek waar schoolcultuur niet tegenover straatcultuur wordt gezet, maar waar jongeren worden uitgenodigd om nieuwe keuzes te ontdekken.

Want de vraag “Waarom zou ik mijn best doen voor school?” verdient geen snel antwoord.

Die vraag verdient een schoolcultuur die aantrekkelijk genoeg is om in te willen stappen.

Een schoolcultuur waarin jongeren voelen:

ik word gezien,
ik mag oefenen,
ik kan groeien,
en ik hoor erbij.