Nieuwe kerndoelen burgerschap: de school als oefenplaats

Burgerschapsonderwijs staat volop in de aandacht. De nieuwe kerndoelen burgerschap komen eraan en geven scholen straks meer richting bij de vraag: wat moeten leerlingen leren om mee te doen in een democratische, diverse samenleving?

Maar belangrijk om te weten: burgerschap is niet nieuw. Scholen in het primair onderwijs en voortgezet onderwijs hebben al langer een wettelijke burgerschapsopdracht. Sinds 2021 is die opdracht aangescherpt. Scholen moeten dus nú al doelgericht en samenhangend werken aan burgerschap, sociale cohesie en de basiswaarden van de democratische rechtsstaat.

De nieuwe kerndoelen staan daar in principe los van. Ze vervangen de wettelijke burgerschapsopdracht niet, maar werken straks concreter uit wat leerlingen moeten kennen, kunnen en ervaren. De opdracht is er dus al. De kerndoelen helpen scholen straks om die opdracht inhoudelijk scherper te vertalen naar het curriculum.

Burgerschap is niet nieuw: de wettelijke opdracht geldt al sinds 2021

Sinds 2021 moeten scholen aantoonbaar werken aan burgerschapsonderwijs. Dat betekent onder andere dat burgerschap doelgericht, samenhangend en herkenbaar moet terugkomen in het onderwijs. Het gaat daarbij niet alleen om kennis over democratie of de rechtsstaat, maar ook om sociale en maatschappelijke competenties.

De nieuwe kerndoelen burgerschap zijn dus geen startpunt vanaf nul. Ze komen bovenop een opdracht die scholen al hebben. Wel zorgen ze straks voor meer duidelijkheid over de inhoud: wat leren leerlingen precies, hoe bouw je dat op en hoe geef je burgerschap een stevige plek in het curriculum?

De school als oefenplaats voor burgerschap

Burgerschap leer je niet alleen uit een methode. Je leert het vooral door te oefenen. De school is daarvoor een belangrijke oefenplaats: een kleine samenleving waarin leerlingen elkaar ontmoeten, samenwerken, botsen, luisteren, kiezen, twijfelen en opnieuw proberen.

Dat maakt burgerschapsonderwijs praktisch en dichtbij. In het PO kan het gaan over samen afspraken maken, omgaan met verschillen, eerlijk delen of leren luisteren naar een klasgenoot. In het VO krijgt burgerschap vaak vorm in gesprekken over actualiteit, democratie, online gedrag, discriminatie, polarisatie, identiteit en maatschappelijke verantwoordelijkheid.

De kern is steeds dezelfde: leerlingen leren niet alleen óver de samenleving, maar oefenen ook ín de samenleving van de school.

Diversiteit en dialoog in de dagelijkse schoolpraktijk

Een sterke burgerschapsaanpak begint bij de realiteit van de school. Leerlingen groeien op in een diverse samenleving. Ze verschillen in achtergrond, overtuiging, taal, cultuur, thuissituatie, talenten en perspectieven. Die diversiteit is geen los thema voor één projectweek, maar dagelijkse onderwijspraktijk. Tegelijkertijd is niet iedere school een afspiegeling van de diverse samenleving. Daarom is het belangrijk om eerst na te denken over welke populatie jij hebt, en hoe je vervolgens vanuit die wetenschap nadenkt over hoe je toch een oefenplaats kunt zijn voor een diverse samenleving.

Daarom is dialoog zo belangrijk. Leerlingen hebben taal, veiligheid en structuur nodig om met verschillen om te gaan. Ze moeten leren hun mening te vormen, vragen te stellen, te luisteren naar een ander perspectief en het oneens te zijn zonder de ander weg te zetten.

Dat vraagt iets van lessen, maar ook van de schoolcultuur. Hoe spreken we elkaar aan? Welke stemmen krijgen ruimte? Hoe reageren we op uitsluiting of discriminatie? En waar oefenen leerlingen met verantwoordelijkheid, inspraak en democratisch handelen?

Wat betekenen de nieuwe kerndoelen burgerschap voor PO en VO?

Voor het primair onderwijs en voortgezet onderwijs bieden de nieuwe kerndoelen burgerschap straks meer houvast. Ze helpen scholen om burgerschap minder afhankelijk te maken van losse projecten, speciale weken of enthousiaste collega’s.

In het PO ligt veel nadruk op leren samenleven, omgaan met verschillen, verantwoordelijkheid nemen en oefenen met basiswaarden in de klas en op school. In het VO komt daar steeds meer verdieping bij: maatschappelijke vraagstukken, democratische besluitvorming, identiteit, diversiteit, mensenrechten, mediawijsheid en het voeren van een open gesprek over complexe onderwerpen.

De uitdaging voor beide schoolsoorten is om burgerschap niet apart te zetten, maar te verbinden met lessen, mentoraat, pedagogisch klimaat, schoolcultuur en kwaliteitszorg.

Tijdspad: wanneer gaan de kerndoelen burgerschap in?

De definitieve conceptkerndoelen burgerschap zijn inmiddels gepubliceerd. De verwachting is dat de nieuwe kerndoelen burgerschap op 1 augustus 2027 wettelijk in werking treden. Daarna volgt een overgangsperiode waarin scholen tijd krijgen om de kerndoelen goed te verwerken in hun onderwijs, leerlijnen, kwaliteitszorg en teamafspraken.

Vanaf 1 augustus 2031 moeten scholen volledig met de nieuwe kerndoelen werken.

Dat lijkt ver weg, maar wachten is niet verstandig. Omdat de wettelijke burgerschapsopdracht al geldt, is dit juist hét moment om te kijken hoe stevig burgerschap nu al staat in de school.

Wat kun je als school nu al doen?

Kijk waar leerlingen nu al burgerschap oefenen. In lessen, mentoruren, kringgesprekken, groepswerk, leerlingenraad, vieringen, projecten en gesprekken over de actualiteit. Breng daarna samenhang aan.

Praktische vragen voor PO en VO:

• Waar oefenen leerlingen met dialoog, diversiteit en democratisch handelen?
• Welke burgerschapsdoelen zijn zichtbaar in ons curriculum?
• Hoe bouwen we burgerschap op van leerjaar tot leerjaar?
• Welke rol speelt de schoolcultuur?
• Hoe maken we burgerschap minder afhankelijk van losse activiteiten of enthousiaste collega’s?
• Hoe weten we of ons aanbod doelgericht en samenhangend genoeg is?

Een goede burgerschapsaanpak verbindt drie dingen: visie, curriculum en schoolcultuur. De nieuwe kerndoelen helpen daarbij, maar het echte verschil ontstaat in de dagelijkse praktijk van leraren, mentoren, schoolleiders en ondersteuners. De EduVibes zelfscan burgerschapsonderwijs kan je helpen hier meer overzicht in te krijgen.

Van wettelijke opdracht naar levend burgerschapsonderwijs

De wettelijke opdracht zegt dát scholen werk moeten maken van burgerschap. De nieuwe kerndoelen helpen straks concreter maken wát leerlingen daarin moeten leren. Maar de belangrijkste vraag blijft pedagogisch: wat voor oefenplaats willen wij als school zijn?

Een school waar leerlingen alleen leren over democratie?
Of een school waar leerlingen ook daawerkelijk met democratie, dialoog en diversiteit oefenen?